Yorgunluk Estetiği: Tükenmişlik Çağında Yazmak, Okumak, Yaşamak

Artık kimse ‘nasılsın?’ sorusuna gerçekten iyi olduğunu söyleyerek başlamıyor. Cümleler yorgunlukla açılıyor: ‘Çok yoruldum.’ ‘Hiçbir şeye yetişemiyorum’. ‘Kafam çok dolu. ‘Hiçbir şey yapmak istemiyorum.’
Yorgunluk, yalnızca bir bedensel hâl değil; bir ruh iklimi, bir düşünme biçimi hatta bir varoluşsal estetik haline dönüştü. Modern insan yalnızca çok çalışmıyor, kendini ve beraberindeki yükleri de taşıyor. Taşıdığı şeylerin ağırlığıysa ölçülebilir değil: Belirsizlik, hız, görünürlük baskısı, parçalanmış kimlikler, bitmeyen uyaranlar çevresini sarmış durumda. Bunlarla hem içeride hem de dışarıda mücadele etmek zorunda kalıyor. Ruhsal döngüsünde bu mücadeleyi çoğu zaman kaybediyor ve çarklara kendini kaptırıyor. Bu da çok daha yorgun hissetmesine neden oluyor.
Byung-Chul Han: Aktiflik toplumu, doping toplumu, performans toplumu gibi tanımlardan sonra postmodern insanın içinde bulunduğu toplumun hem pozitif hem de negatif olarak adını koyar: Yorgunluk toplumu. Yorgunluk toplumu ne anlatır? Byung-Chul Han, Kapitalizmin de bir eleştirisi olan bu eserinde insanın yavaş yavaş nasıl yok olduğunu anlatır. Günümüz toplumunda yok olmuş, sıkışmış, depresyonda olan insanı tasvir eder ve günümüz toplumunun artık yorgun bir toplum olduğu tezini savunur.
Ama daha ilginç olan şudur: Bu yorgunluk yalnızca hayatlarımızı değil, anlatı biçimlerimizi de dönüştürüyor. Bugünün edebiyatında sıkça karşılaştığımız kopukluk, suskunluk, iç monolog, dairesel zaman, tamamlanmamışlık hissi yalnızca estetik tercihler değil; çağın ruhsal durumunun dile gelişleri.
Eskiden hikâyeler bir yere varırdı. Bir kriz olur, bir yolculuk başlar, bir dönüş yaşanırdı. Bugünün metinlerinde ise çoğu zaman bir yere varılmaz. Karakter yürür ama ilerlemez. Konuşur ama anlatamaz. Hatırlar ama bütünleştiremez. Olaylar değil hâller çoğalır. Çünkü tükenmişlik çağında insanın temel deneyimi artık başına gelenler değil, içinde (ruhsal yaşantısında) olup bitenlerdir. Fakat onların da çoğu bulanık, yavaş, eksik, tekrarlıdır.
Bu yüzden çağdaş edebiyatta küçürek öykülerin, parçalı romanların, anlatıcısı güvenilmez metinlerin, gündelik olanın içine gömülmüş varoluş krizlerinin artması tesadüf değildir. Yorgunluk, anlatının hızını düşürür. Boşluklar üretir. Suskunluklar yaratır. Cümleleri kısaltır ya da iç içe geçirir. Estetik, burada taşınamaz olanı taşıma biçimine dönüşür.
Albert Camus’un yazdığı Yabancı, modern edebiyatta duygusal yorgunluğun görüldüğü en bilinen romandır. Baş karakteri Meursault adı olmayan bir Yabancı’dır. Anlam yorgunudur, hayata karşı kayıtsızdır.
Elena Ferrante’nin Napoli Romanları ne anlatır? Kitabında yorgunluk süreğen bir var olma hâlidir. Kadınlığın verdiği yorgunluk, sınıf atlamanın yorgunluğu, anlaşılamamanın yorgunluğu, anneliğin ezeli yorgunluğu yer alır.
Sally Rooney, Normal İnsanlar, Arkadaşlarla Sohbetler kitaplarında ise yeni kuşağın; yorgunluk algısının duygusal iletişimsizliğin, sessiz depresyonun patlama yaparak değil, içe doğru çökerek kendini belli ettiğini anlatır.
Haruki Murakami’nin İmkansızın Şarkısı romanında acının, yasın yorgunluğunu görürüz. Burada Murakami yorgunluğu melankolik bir atmosfer olarak kurar. Genç karakterler kaybolmuştur, depresyon halindedirler ve sessizce intihar ederler.
Oğuz Atay’ın Tutunamayanlar romanı da yorgunluk estetiğinin Türkiye edebiyatındaki en güçlü, en erken ve en katmanlı metinlerinden biridir. Üstelik burada yorgunluk sadece tema değil; dilin, yapının ve bilincin yorgunluğu olarak vardır. Karakterin yorgunluğu depresyon gibi değil, bilişsel bir aşınmadır.
Barış Bıçakcı’nın, Bizim Büyük Çaresizliğimiz; sessiz, küçük, iç yorgunlukları sergiler. Hayatın sıradan ağırlığı, geç kalmışlık hissi, durgunluk kahramanı çevreler.
Ayfer Tunç ‘un Bir Deliler Evinin Yalan Yanlış Anlatılan Kısa Tarihi ve Suzan defter romanlarında ise modern bireyin içsel çöküşü vardır. Sessiz ve derin bir yorgunluk hali hakimdir atmosfere.
Örnekler çoğaltılabilir. Yorgunluğun nedenlerinden çok oluş biçimi ve sürecinin anlatıldığı modern yorgunluklardır bunlar.
Okur da değişmiştir. Okur artık, büyük anlatıların güvenli kucağında dinlenmez. Metnin içinde kendini kaybetmez; çoğu zaman kendini bulur. Yorgunluğunu, dağınıklığını, dikkat kopuşlarını metinle, metindeki karakterle belirler. Bu yüzden bugünün edebiyatı rahatlatmaktan çok huzursuz eder. İyi kurulmuş bir metin, artık kaçış değil, bir yansıma alanıdır. Okur kendini kahramanla özdeşleştirmez, onun tükenmişliğinde kendi sınırlarını görür.
Burada yazının işlevi de dönüşür. Yazmak eskisi gibi yalnızca üretmek değildir; dayanma biçimidir. Yavaşlamaktır. Düşünceye beden kazandırmaktır. Bir çağın sinir sistemini kâğıda yaymaktır. Bu yüzden birçok yazar bugün hikâye anlatmaktan çok bir hâli/ durumu göz önünde tutmaya çalışır: Dağılmayı, boşluğu, tekrar eden iç sesleri, motivasyonsuzluğu, kaygıyı, beklemeyi, uyuyamamayı, hiçbir yere varmamayı…
Bu yeni estetik, kahraman üretmez. Direnişi bağırarak değil, sızdırarak kurar. Sabah kalkmayı, bir cümle yazmayı, birine dokunmayı, bir şeyi hatırlamayı anlatır. Büyük kırılmalar yerine mikro çatlaklarla ilgilenir. Çünkü tükenmişlik çağının trajedisi patlamaz; yavaş yavaş sızar.
Ve belki de edebiyatın bugünkü en politik yanı tam buradadır: Performansın, hızın, verimliliğin kutsandığı bir dünyada yorgunluğu görünür kılmak. Onu kişisel bir başarısızlık değil, kolektif bir durum olarak yazıya geçirmek. Suskunlukları estetik bir zayıflık olarak değil, çağın edebi dili olarak kabul etmek.